Finance & Control - Homo ethicus
Susanne Piët - maart 2004

De mens staat bekend als een homo economicus. Ook als een homo ludens trouwens. Maar is hij ook een homo ethicus, of preciezer nog: is de mens van nature ook goed?

Misschien komt die vraag in het bedrijfsleven en het economisch verkeer normaal gesproken niet zo aan de orde, maar daar is door twee initiatieven aan het eind van het vorig jaar mijns inziens verandering gekomen. En aangezien die gebeurtenissen ook bevestigen wat ik in mijn boek De Emotiemarkt aankondigde, namelijk dat de funmarkt op zijn einde loopt en dat de waarden gaan verschuiven, sprongen ze mij in het oog.

De eerste gebeurtenis is het initiatief uit het kabinet Balkenende tot het in het leven roepen van een project Robin Hood waarin de rijkere achterbanner wordt uitgenodigd om vrijwillig een grotere bijdrage dan via belasting verplicht te leveren aan de leniging van materiele nood onder de armen van het land. De andere gebeurtenis is de vrijwillige conclusie van de commissie onder leiding van Morris Tabaksblat om een matiging aan te brengen in de graaicultuur onder ceo's via opties en gouden handdrukken. Ik parafraseer, merkt u wel, voor het gemak met eigen woorden. Beide initiatieven doen een beroep op de goedheid van de (bemiddelde)mens. Het lijkt me voor de beoordeling van de kwaliteit van de ideeen een goede vraag of die aanleg uberhaupt bestaat.

Het einde van de vorige eeuw werd gekenmerkt door een grote economische activiteit op de funmarkt. De mens als gelukzoekende consument liet zich verleiden. Het grote succesmotto: lachen. De grote missie: Genieten Nu. Goed zijn was gelukkig zijn. Goed zijn was Groot, Veel, Jong en Meer. Vaak waren kickprikkels voldoende. De tweede miljonairsbeurs van Nederland vorig jaar illustreerde welke: van Porsches tot kaviaar, van Gulfstreams tot liposuctie, van chocola met goudblad tot designerschoentjes met echte edelstenen. Weinig geestelijk voedsel echter, het enige boek dat op de markt echt doorbrak was de kilo's wegende facsimile van Mohamed Ali, toch bepaald geen brainsurgeon of Erasmus, (prijs niettemin 3000 euro's).

We bevinden ons, juist door dit gebrek aan diepgang en de kennelijke weigering tot denken op langere termijn met zijn allen economisch in een diep dal. Was het nu maar zo dat de al of niet vrijwillig afscheidnemende ceo als voorbeeld uit reactie hierop voortaan genoegen nam met een gewoon pensioen en een welgemeend afscheidscadeau als het volledige werk van Marcel Proust, a la Recherche du Temps Perdu, in de vertaling van Threse Cornips nog geen zestig euro's, dan zou ik nog hoop koesteren. En het zou een win-winsituatie beloven, want hij zou niet meer bang hoeven zijn voor het zekere voorland van decennia verveling.

Hoewel veel miljonairs, ook de (ex-)ceo's onder hen, intussen eigenlijk diep in hun hart wel weten dat eeuwige passaatwinden in opbollende jachtzeilen en andere verveling op het belasting paradijs Aruba de dood in de pot van hun huwelijk en geluk garanderen, en dat er toch interessanter geestelijke inspiratie moet bestaan dan de vraag wat de beste beveiliging is voor een kasteel in Brasschaat of het legaal wegsluizen van kapitaal uit Nederland, blijven zij hardnekkig. Een ogenschijnlijke uitzondering vormt tycoon Bill Gates, die van zijn goedheid overigens een wereld-pr-project maakte. Maar is hij daarmee een homo ethicus geworden of een homo economicus gebleven?

Oordeelt u zelf: Als de wereldbevolking uitsterft door aids, blijft er weinig markt over tenslotte. Zo'n redenering zou ook in Nederland tot spontane zelfcorrectie kunnen leiden: als het flirten met de aandeelhouder zoveel werkelozen creeert, -die ten laste van de gemeenschap en niet het onderhavige bedrijf komen-, dat in macro verband de koopkracht slinkt, ondergraaft men dunkt mij toch zijn eigen doelstelling, dat wil zeggen het beoogde succes van de onderneming.

Toch voorspel ik: Omwille van de overleving van de mens zullen de waarden gaan verschuiven, al denk ik niet dat de eerste manifestatie in de top van bedrijven zal zijn. Tabaksblat is teruggefloten. Het kabinet durft geen belastingmaatregelen te nemen.

De kwestie is al met al, vrees ik, niet of de mens van nature goed of slecht is: de mens is gewoon van nature bang. En misschien ben ik wel de bangste van allemaal: want ik voorzie met dit gegeven voor de hele mensheid niet veel goeds. Maar ik houd hoop tegelijkertijd: Wie een levend voorbeeld levert van het tegendeel bied ik graag mijn boek aan, gesigneerd en voorzien van bemoedigende opdracht.

Susanne Piët

Terug naar archief